section and everything up till
*/ ?> Disha Patel Archives - Shabdoni Sangathe

“અહંકાર” પર “વયંકાર” ભારી

“અહંકાર” અને “વયંકાર” બંને વચ્ચે આકાશ-જમીન વચ્ચેનો તફાવત છે. “અહમ્” એટલે હું ને ફક્ત હું જ. પોતાને જ સર્વશ્રેષ્ઠ માનવું. આ કામ ફક્ત ને ફક્ત હું જ કરી શકું બીજા બધા લોકો ધૂળ ચાટતા થઈ જાય તોય આ કામ મારા સિવાય કોઈ જ ન કરી શકે એવું મિથ્યાભિમાન અથવા તો ઘમંડ એટલે અહંકાર. જે વ્યક્તિને રંગ, રૂપ, ધન, સત્તા અન્ય લોકોથી વધારે મળે અને લોભની ગતિ ચરમસીમા વટાવી ચૂકી હોય તો તે વ્યક્તિમાં અહંકાર જન્મે છે.
અહંકારી વ્યક્તિનું ઘમંડ, જે વ્યક્તિએ એને સફળતા મેળવવામાં મદદ કરી હોય એ જ વ્યક્તિને એ તરછોડી દે છે. આ જ કારણથી અહંકારી વ્યક્તિનું પતન ચોક્કસ થાય છે.

બીજી બાજુ “વયમ્” એટલે “અમે”. વયંકાર એટલે,”અમે બધા ભેગા મળીને આ કામ કરીશું અને સૌને સાથે લઈને સફળતા મેળવીશું” એવી અતૂટ ભાવના. વયંકારી વ્યક્તિ પોતાનાં મિત્રો, સગા-સંબંધીઓ અને સમાજને પોતાની સાથે લઈને સફળતાનાં માર્ગ પર ચાલે છે. પોતાનાં વિકાસ થકી સમાજનો પણ વિકાસ કરતાં જાય છે. આવા વયંકારી લોકો જ લોકપ્રિય બને છે. એમને જ લોકોનો સહકાર મળે છે. બાકી જે લોકો ફક્ત પોતાને શું મળશે? એવા પ્રશ્નનો જવાબ શોધવામાં પડ્યાં છે તેઓ એક અથવા તો બીજી રીતે પોતાનો ફાયદો શોધવામાં સમાજને નુકશાન પહોચાડે છે. એટલે જ અહંકારી વ્યક્તિને સમાજ અને સમુદાય ધિક્કારે છે.

અહંકાર હંમેશા વિનાશ લઈને જ આવે છે. જ્યારે જ્યારે પણ અહંકારી વ્યક્તિ એવા ભ્રમમાં પડે કે,”મારાં કરતા શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ નથી. મારો મુકાબલો કોઈ જ ન કરી શકે” ત્યારે જ કોઈ એનાં કરતાં પણ વધારે સક્ષમ વ્યક્તિ આવીને તેના અહંકાર અને મિથ્યાભિમાન ને ઘોરીને પી જાય છે. આ એક અમર હકીકત છે. આવા દાખલાઓ ભૂતકાળમાં પણ અઢળક બની ચૂક્યા છે અને ભવિષ્યમાં પણ બનશે જ. પોતાની સત્તા, પ્રતિષ્ઠા, બળ અને રાજવૈભવ પર છલોછલ અભિમાન કરતાં અહંકારી રાવણને, વયંકારી શ્રીરામનું ફક્ત એક બાણ નાભીએ વાગ્યું અને અહંકાર પર વયંકારની જીત થઈ. આવા દરેક રાવણનાં અહંકારનું દહન કરવા રામ આવે જ છે.

અહંકારની ગરમ હવા, ફુગ્ગમાં જેટલી ભરાય તેટલો ફુગ્ગો ફૂલતો જ જાય છે. અને જો એને એક નાનકડી ટાંકણીની નાનકડી ધાર પણ અડે તો તરત જ એ બધો અહંકાર વિલીન થઈ જાય છે. અમુક વાર તો આ ટાંકણીની પણ જરૂર નથી. એ જ હવા જો વધારે પડતી વધી જાય તો એ પોતાના જ ફુગ્ગાને ફોડી નાખે છે. અહંકારના પહાડને તોડવા વયંકારની એક સૂક્ષ્મ ઝલક જ કાફી છે. અહંકારી વ્યક્તિ પોતાના અહમ્ માં રહીને પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવી બેસે છે. જ્યારે વયંકારી વ્યક્તિ સૌનો પ્રેમ અને સહકાર પામીને પોતાનું સર્વસ્વ પામી લે છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ કે પ્રાણીને એનામાં રહેલી ખામીઓને આધારે એની અવગણના ક્યારેય ન કરવી જોઈએ. એ પણ એક પ્રકારનો અહંકાર જ છે. દરેક વ્યક્તિની એની પોતાની કંઈક અલગ સુંદરતા અને વિશેષતા હોય છે. કોઈનાં પાસે રૂપની સુંદરતા હોય તો કોઈનાં પાસે સ્વચ્છ હૃદય અને લાગણીઓની સુંદરતા હોય, કોઈ વિચારોમાં સુંદર હોય તો કોઈ સબંધોને સ્નેહથી સિંચવામાં સુંદરતા ધરાવતા હોય. કોઈ બાહ્ય સૌંદર્યને સુંદરતા માનતું હોય તો કોઈ આંતરિક સૌંદર્યને સુંદરતા માનતું હોય. વયંકારી વ્યક્તિ દરેક વ્યક્તિની અંગત સુંદરતા સ્વીકારીને એને પ્રોત્સાહન આપે છે. એની સુંદરતાને સમાજની દોરવણી સામે ટેકો આપે છે.

સમાજના માપદંડના આધારે પોતાનું સૌંદર્ય ક્યારેય ન ગુમાવવું જોઈએ. પોતાના અંગત સૌંદર્યને જીવતા શીખવું જોઈએ. એની સુંદરતાને અપનાવતા શીખવું જોઈએ. કવિશ્રી કલાપી, આ સૌંદર્યને ખૂબ જ સુંદરતાથી એમની સુંદર પંક્તિઓમાં વર્ણવે છે…….

“સૌંદર્ય વેડફી ના ના સુંદરતા મળે,
સૌંદર્ય પામતાં પહેલા સૌંદર્ય બનવું પડે.”

આજનો સમાજ સુડોળ, સુંદર કાયા અને ધન સંપતિને જ ખરી સુંદરતા માને છે. સમાજની આવી માનસિકતા જ સુડોળ અને સુંદર કાયા ધરાવતા યુવાનો તથા વધારે સંપતિ ધરાવતા ધનવાનોનો અહંકાર વધારે છે. આપણા થકી જ સમાજ બને છે, સમાજ થકી આપણે નઈ. જો આપણે જ આપણી માનસિકતા સુધરીશું તો સમાજની માનસિકતા આપોઆપ જ સુધારી જશે. દરેક વ્યક્તિ કંઇક ને કંઇક રીતે અનોખી સુંદરતા ધરાવે જ છે. જે આપણા પાસે ન હોય તે અન્યો પાસે હોય અને જે અન્યો પાસે ન હોય તે આપણા પાસે હોય. સૂરજ દિવસ દરમિયાન પોતાનાં પ્રકાશનો ગમે તેટલો અહંકાર કરે પણ સાંજ થતાં તો એને એનો અહંકાર લઈને ડૂબવું જ પડે છે. અને એ જ રીતે ચંદ્રની ચાંદની પણ સવાર થતાં ટકતી નથી.
અમાસની રાત્રિમાં અંધકારને પણ પોતાનાં અંધારા પર અહંકાર હોય છે કે હવે મારા અંધકારને કોઈ જ દૂર નઈ કરી શકે ને એટલાંમાં દીવો ઝળહળે કે તરત અંધકાર ગાયબ. આ બાબતને કવિશ્રી રમેશ પારેખ કવિતાની પંક્તિઓ સ્વરૂપે કહે છે કે,………

“એક દીવો છાતી કાઢીને છડેચોક ઝળહળે,
એ તો અંધારાનાં સઘળા અહંકારને દળે.”

એ બાબત ક્યારેય ન ભૂલવી કે જ્યાં સોય કામ આવે છે ત્યાં તલવાર મ્યાનમાં જ રહે છે. અહંકારની પાંખો પહેરીને જેટલાં વેગથી ઊંચે ઉડશો એના કરતાં બમણા વેગથી પસ્તાવાના પાતાળમાં પડશો. પોતાની વિશેષતા પર ગર્વ કરવો એ એક સારી બાબત છે. પણ બીજાને નીચા બતાવવા માટે પોતાની વિશેષતાનો દેખાડો કરવો એ અહંકારના બીજ રોપે છે. બધા જ પાસે કંઇક વિશેષ હોય છે. એ વિશેષતાની કદર કરવી એ જ “વયંકાર” છે.

🖊️ Disha Patel

શ્રેષ્ઠ બનવું કે ઉત્તમ?

શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ વચ્ચેનાં તફાવતની ક્ષિતજ જેને દેખાઈ જાય તે વ્યક્તિને પોતાનું જીવન એક સુંદર રીતે જીવવાની રીત મળી જાય. શ્રેષ્ઠ બનવું એટલે અન્ય લોકોથી વધુ સમૃદ્ધ બનવું. કોઈ હરીફાઈ હોય તો તેમાં પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી વ્યક્તિઓથી ફક્ત આગળ નીકળવા માટે જ પ્રયાસ કરવા. નહીં કે પોતાની આવડતને ઉજ્જવળ બનાવવના પ્રયત્નો કરવા. શ્રેષ્ઠતા એટલે સરખામણી. શ્રેષ્ઠ બનવાની હોડમાં વ્યક્તિ કેટલું શીખ્યો, શું શીખ્યો? તે મહત્વનું નથી પણ અન્ય લોકોથી કેટલું વધારે પ્રાપ્ત કર્યું એ અગત્યનું બની જતું હોય છે. ટૂંકમાં પોતાની આવડતને અન્યોની આવડત કરતાં વધુ સારી સાબિત કરવાના પ્રયાસો એટલે શ્રેષ્ઠતા. એમાં ભલે પોતાને કંઈ શીખવા મળે કે ન મળે. શ્રેષ્ઠ બનવાની ઈચ્છા જ્ઞાનપ્રાપ્તિને પણ સ્પર્ધા બનાવી દે છે.

પણ જે વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ બનવાની ભાગદોડને છોડીને ઉત્તમ બનવાનાં પ્રયાસ કરે તો પોતાના જીવનમાં જે ઈચ્છે તે પામી લે છે. કેમ કે ઉત્તમ બનવું એટલે અન્યો સાથેની હરીફાઈના વમળમાંથી બહાર નીકળીને પરિપૂર્ણતાનાં સળંગ રસ્તે ચાલવુ. ઉત્તમ બનવાનાં માર્ગ પર હરીફાઈ તો હોય જ છે પણ એ હરીફાઈ અન્ય લોકો સાથે નઈ પરંતુ પોતાની જાત સાથે. ભૂતકાળમાં જે-જે ભૂલ થઈ હોય તે ભૂલોને સુધારવી, પશ્ચાતાપની અગ્નિમાં તપીને પોતાની જાતને વધુને વધુ ઘસીને તેજસ્વી બનાવવી અને સરખામણી કરવાની ભાવનાને છોડીને ફક્ત ઉત્તમ બનવાનાં પ્રયત્નો કરનાર વ્યક્તિ જ પોતાની ઈચ્છા મુજબનું જીવન જીવી શકે છે. બાકી શ્રેષ્ઠતાની ઈચ્છા ધરાવનાર તો ફક્ત સ્પર્ધા માટે જ જીવી જાણે છે.

નાનપણમાં કાચબા અને સસલાવાળી વાર્તા તો બધા એ સાંભળી જ હશે. એમાં સસલાને પોતાની ઝડપનો અહંકાર હતો. અને કાચબાને પોતાની જાત પર આત્મવિશ્વાસ. એટલે જ કાચબાની ધીમી ગતિને સામાન્ય બાબત ગણીને સસલું સૂઈ રહ્યું અને કાચબો દોડ જીતી ગયો. આ વાર્તાના સંદર્ભથી જ શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ વચ્ચેનો તફાવત સરળતાથી સમજી શકાય. સસલું પોતાને સર્વશ્રેષ્ઠ સાબિત કરવામાં રહ્યું, જ્યારે કાચબો ફક્ત પોતાના સ્વાભિમાન માટે અને પોતાની ક્ષમતાને વધુ નિખારવા માટે જ હરીફાઈમાં દોડી રહ્યો હતો. કાચબો જીત્યો કારણ કે તે ઉત્તમ બનવાનાં માર્ગ પર ચાલ્યો. અન્યને પરાજિત કરવાની ઈચ્છાથી નઈ પણ પોતાના સંતોષ માટે હરીફાઈમાં પોતાનું યોગદાન આપ્યું હતું. જ્યારે સસલાને એમ જ હતું કે હું તો શ્રેષ્ઠ જ છું મને કોણ પરાજિત કરવાનું?.

પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરનારાઓને કાયમ માટે અસંતોષ જ રહે છે. કેમ કે તેઓ અન્યો સાથે હરીફાઈ કરે છે. અને બીજા સાથેની હરીફાઈનો કદીય અંત આવતો નથી. ગઈકાલે જે શ્રેષ્ઠ સ્થાન પર હતું તો આજે એનું સ્થાન કોઈ બીજું લઈ લેશે અને આવતીકાલે કોઈ ત્રીજું. સત્તા પામવાની લાલસામાં અમુક વાર ખુદને જ ખોઈ બેસાય છે. અન્યો કરતા વધુ શ્રેષ્ઠ બનવા જઈએ તો અંતે પોતે જ ક્યાંક અંટવાઈ ગયા હોય એવું પણ બને. ઉત્તમતાની અભિલાષા આનાથી તદ્દન વિપરીત છે. વ્યક્તિ પોતાના સાથે જ હરીફાઈ કરે છે અને પોતે જ જીતે છે. દરેક વાર જીતે છે. કદીય હારતો નથી. કારણ કે ઉત્તમ વ્યક્તિ પોતાના સિવાય અન્ય કોઈને પણ પ્રતિસ્પર્ધી માનતો નથી. પોતાના સાથે જ હરીફાઈ કરીએ તો ભૂતકાળમાં જે હતું એનાં કરતાં વધુ ધારદાર વ્યક્તિત્વ દિવસે ને દિવસે બનતું જાય છે.

શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ “સ્વાર્થી” બનતો જાય છે અને ઉત્તમ વ્યક્તિ “પરમાર્થી” બનતો જાય છે. તમે કોઈ પણ સ્પર્ધામાં ભાગ લો અને તમારાં મનમાં એવું થાય કે, “ફલાણા ભાઈએ/બેને સ્પર્ધામાં ભાગ ન લીધો હોત તો હું ચોક્કસ જીતી જાત.”તો સમજવું કે તમે શ્રેષ્ઠતાનાં વર્તુળમાં ઘેરાયેલા છો. બીજાની ઉત્તમ અભિવ્યક્તિથી તમને ઈર્ષ્યા થાય છે. અને આ વલણ તદ્દન ખોટુ છે. તેનાથી ફક્ત ઈર્ષ્યા અને સ્વાર્થની પ્રગતિ થશે તમારા વ્યક્તિત્વની નહીં. અને જો તમને આ વખતે મનમાં એવું થાય કે, “જે-તે સ્પર્ધાથી મને ઘણું બધું જાણવા મળશે અને ભૂતકાળમાં મારામાં જે ખોટ હતી તે હવે પૂરી થશે.” તો સમજવું કે તમે એક ઉત્તમ વ્યક્તિ છો. ઉત્તમ વ્યક્તિ પરિપૂર્ણતા પામવાના માર્ગ પર આપોઆપ ચાલવા લાગે છે. અને એનું વ્યક્તિત્વ નિર્મળ અને નિઃસ્વાર્થી બનતું જાય છે.

શ્રેષ્ઠતાનાં માર્ગ પર ક્યારેય સફળતા મળતી નથી અને જો મળે તો પણ એ ક્ષણિક જ હોય છે. વ્યક્તિનો અસંતોષ કાયમ માટેની સફળતા છીનવી લે છે. જ્યારે ઉત્તમતાનાં માર્ગ પર ચાલનાર વ્યક્તિને સફળતા પાછળ દોડવાની જરૂર જ નથી. એની પાસે સફળતા સામેથી જ આવીને દ્વાર ખખડાવે છે. આજના આધુનિક યુગમાં પણ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની પ્રગતિ એટલી બધી ચરમસીમાએ પહોંચી ગઈ છે કે મનુષ્યનાં જીવનમાંથી ‘સંતોષ’ શબ્દ
નામશેષ થઈ ગયો છે. અસંતોષના બીજ માંથી જ દુઃખ, ચિંતા અને તણાવ જન્મે છે. ભારતમાં ૪૩% ભારતીયો હાલ તણાવમાં પોતાનું જીવન “કાપે” છે. આનું કારણ શ્રેષ્ઠ બનવાની તીવ્ર અભિલાષા છે.

મનુષ્ય લક્ષ્ય મેળવવા માટે એટલો બધો આંધળો બની જાય છે કે એ સફરનો આનંદ જ ચૂકી જાય છે. ઝડપથી લક્ષ્ય મેળવવાની લાલસામાં એ ઝડપથી દોડે છે અને એ યાત્રાની મજા ચૂકી જાય છે.
કાચબાની જેમ ધીમે ધીમે ચાલીએ તો પણ લક્ષ્ય તો મળે જ છે. સાથે સાથે એ સફરનો ઉલ્લાસ માણવા પણ મળે છે. આ વિષય અંગે હૃદયમાં બે પંક્તિઓ ગુંજે છે………

“ઝડપથી દોડ્યા તો એ યાત્રાનો ઉલ્લાસ હારી ગયા,
પા પા પગલી ચાલ્યા તો યાત્રાની મોજ જીતી ગયા.”

ટૂંકમાં, બીજા સાથે હરીફાઈ કરવા માટે નઈ પણ પોતાની જાત સાથે હરીફાઈ કરવા જીવવું. ઉત્તમ વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ બની શકે છે પણ શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ કદીય ઉત્તમ બની શકતો નથી. ઉત્તમ વ્યક્તિ આજે નઈ તો કાલે પોતે ઈચ્છેલુ તમામ પામી લે છે. માટે હંમેશ ઉત્તમ બનવાનાં જ પ્રયાસ કરવા કારણ કે ઉત્તમનું પરિણામ અતિઉત્તમ જ મળે છે. અને અતિઉત્તમથી ઉત્તમ બીજું કશું જ નથી.

🖊️Disha Patel

દ્રૌપદી વસ્ત્રહરણ – Lekhanotsav

છંદકાવ્ય
માત્રામેળ છંદ : હરિગીત

શ્વેત સુવાળી દ્રૌપદીનુ, હૃદય વિચલિત થઈ રહ્યું,
સુણી સમાચાર સભાનાં, એ નયન ચિંતાતુર થયાં,
હાર્યા યુધિષ્ઠીર સત્તાઓ, સૌ ભાઈ સંગ જાતને,
પાસાં હજુય છુટતાં નથી, રે દોષ દેવો ધરમને?. ………(૧)

સ્વ પત્નિને દાવે લગાડી, જુગારમાં દુર્યોધને,
દાવે લગાડી દ્રૌપદીને, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે,
ષડયંત્રો રચ્યાં શકુનિએ ને દ્યૂત જીત્યાં કૌરવો,
દ્રૌપદી સહિત દાસ બન્યાં, શૂરવીર સમાં પાંડવો. ………(૨)

આદેશ આપ્યો દ્રૌપદીને, સભામાં હાજર થવા,
સુણી અધર્મો સભાનાં એનાં, નયન ક્રોધે રે ચડ્યાં,
એ સૂક્ષ્મ એવી ક્ષણમાં, લાખ પ્રશ્નો વરસી રહ્યાં,
હૃદય તૂટ્યું, મન ભાંગ્યું, અપમાનથી કોપિત થયા. ……..(૩)

દ્રૌપદી કહે દાસીને, “આ મને સ્વીકાર્ય નથી”,
“દુર્યોધનનાં દાસને રે, મારા પર અધિકાર નથી”,
પાંચેય બળવાન પતિઓને, પ્રશ્ન છે કૃષ્ણાનો,
સ્વયંને હારી ગયાં પછી, મને કેમ તે હાર્યા?. ……. (૪)

દ્રૌપદીનું એ કથન કહ્યું, દાસીએ દ્યૂતસભામાં,
ક્રોધ ફાટ્યો દુર્યોધનનો, અહંકાર ભભૂકી ઉઠ્યો,
આદેશ આપ્યો દુશાસનને, બળથી ઘસડી લાવે,
નિર્વસ્ત્ર કરે યજ્ઞસેનીને, પ્રતિશોધ પુરો કરે. ……… (૫)

એ દ્રૌપદીનાં ભવનમાં, રાક્ષસ બની પેસી ગયો,
કેશ ખેંચી દ્રૌપદીને, બળપૂર્વક સ્પર્શ કર્યો,
નાજુક નમણી કાયાને નિર્દય બની ઘસડી રહ્યો,
ખેંચી રહ્યો એ ક્રૂરતાથી સભામાં અટકી પડ્યો. ……… (૬)

ક્રોધનાં અંગાર વરસ્યાં, દ્રૌપદીનાં પ્રલાપમાં,
વિદુર, ભીષ્મ, દ્રોણ પાસે, ન્યાય માંગે એ સભામાં,
પાંચેય પતિ નિરાધાર બન્યાં, શિશ ઝુકાવી શરમમાં,
સ્વમાન માટે લડત લડતી, મદદની એ આશમાં. ……….(૭)

અટ્ટહાસ્યથી ગુંજે સભા કૌરવોનાં ત્રાસથી,
કુટિલ શકુનિ મૂંછો મરડે કુટિલતાનાં એ ગર્વથી,
મૌન રહ્યાં મહારથીઓ, ધર્મથી બંધાઈ ગયા,
અધર્મનાં અંધકારમાં, ધર્મ દીપક ઝાંખાં પડ્યાં. ……..(૮)

પ્રશ્નો સાથે ઝઝુમીને શરીર થકી થાકી પડી,
મદદ માંગી એણે સખાની ગોવિંદનુ રટણ કર્યું,
રુદન કરીને, હાથ જોડી, સભા વચ્ચે અડગ ઉભી,
મૂંછો મરડતો દુશાસન એ સાડલો ખેંચી રહ્યો. ………(૯)

એ જેમ જેમ ચીર ખેંચતો, તેમ તેમ વધી રહ્યાં,
થાકી ગયો એ ચીર ખેંચી, ભોંયને ચાટી રહ્યો,
એ ચીર પૂર્યા હરિએ અને લાજ રાખી સખીની,
હર યુગે યુગે હરિ આવ્યાં, હર નારીનાં રક્ષણ હિતે. …… (૧૦)

(દ્રૌપદીનાં અન્ય નામ : યજ્ઞસેની, કૃષ્ણા, પાંચાલી)

🖊️Disha Patel